Zijn jongeren te lui om afval te sorteren? Kijk in een gemiddelde schoolrefter en je zou het bijna denken. Maar schijn bedriegt. Het probleem zit niet in hun mentaliteit, wel in ons warrige systeem. Tegenstrijdige regels. Verwarrende kleurcodes. Materialen die niemand herkent. Zelfs de meest gemotiveerde leerling moet gokken. En dat is géén mentaliteitsprobleem, maar pure systeemfout.
Het gemakzucht-stereotype
We schuiven problemen graag af op jongeren. Het stereotype blijft overeind: ze zouden gemakzuchtig zijn, met hun smartphone vergroeid en weinig begaan met het milieu. Onzin. Generatie Z kan wél sorteren. Maar enkel als het systeem duidelijk is. En dat is het in België vaak niet. Elke gemeente of intercommunale hanteert zijn eigen regels. Bijvoorbeeld: wat in de blauwe PMD-zak mag in Gent, is in Brussel plots restafval. Verwarring gegarandeerd. En dat is niet alleen een Belgisch probleem, heel Europa worstelt ermee.
We vertrouwen te veel op kleuren. Het klinkt logisch: geef elke afvalstroom een kleur en mensen snappen het vanzelf. Maar kleuren zijn niet universeel. In de ene gemeente is blauw PMD, elders papier. Vergissingen zijn dus onvermijdelijk. Onderzoek toont aan dat pictogrammen veel effectiever zijn. Een icoon van een plastic fles of een appel is voor iedereen te begrijpen, of je nu uit Antwerpen, Athene of Aarlen komt. Op sommige festivals en scholen waar zulke visuele hulp wordt ingezet, zie je meteen betere resultaten. Waar die ontbreekt, zakt de kwaliteit van de afvalsortering drastisch.
Materialenkennis ontbreekt
Een tweede struikelblok is onze beperkte kennis van materialen. Wie weet dat glanzend papier vaak een plastic laagje bevat? Of dat zogezegd biologisch afbreekbaar plastic meestal gewoon bij het restafval hoort, en niet in PMD of de gft-bak? Toch krijgen jongeren vaak de kritiek dat ze “het niet goed doen”, terwijl ook oudere generaties zelden exact weten wat waar thuishoort. Het probleem ligt niet bij hen, maar bij een systeem dat mensen onwetend houdt. Scholen besteden nauwelijks aandacht aan de basis van afval en recyclage, terwijl net dáár een verschil kan worden gemaakt. Enkele lessen over materiaalherkenning zouden meer opleveren dan de meeste sensibiliseringscampagnes.
Belonen werkt, straffen niet
Jongeren reageren, net als volwassenen, beter op positieve prikkels. Denk aan het nieuwe statiegeld op plastic flesjes en blikjes: plots zie je veel minder zwerfvuil. Of aan kortingen bij het inleveren van een oude gsm. Dat zijn beloningen die gedrag echt sturen. Dreigen met boetes of opgeheven vingertjes werkt averechts. Het maakt de handeling beladen in plaats van vanzelfsprekend. Daarom zijn praktijkprojecten zo waardevol. In zogenaamde waste-labs (tijdelijke opstellingen op scholen of bedrijven) leren jongeren spelenderwijs afval herkennen en sorteren. Wat eerst vies of ingewikkeld lijkt, wordt binnen enkele minuten een bijna competitief spel. Het resultaat: betere sorteercijfers en minder weerstand.
Generatie Z groeit op in een klimaatbewuste maatschappij
Onderzoek toont dat jongeren minstens even gemotiveerd zijn als oudere generaties. Ze groeien op in een maatschappij waarin klimaat en milieu constant aanwezig zijn. Op festivals, scholen en campussen waar afvalsortering goed georganiseerd is, sorteren jongeren net zo zorgvuldig als iedereen. Het verschil zit niet in hun mentaliteit, maar in de manier waarop we ze ondersteunen. Generatie Z leert visueel, snel en digitaal. Ze zijn gewend aan duidelijke iconen, korte instructies en onmiddellijke feedback. Geef hen dat, en sorteren wordt net zo vanzelfsprekend als een bericht sturen via WhatsApp of TikTok.
Tijd om het om te draaien
De oplossing zit niet in campagnes vol belerende speeches, maar in een systeem dat eindelijk duidelijk en consequent is. Dat betekent: pictogrammen in plaats van verwarrende kleurcodes, uniforme regels over heel België (en liefst heel Europa), en onderwijs waarin kinderen van jongs af aan leren hoe materialen in elkaar zitten. Alleen dan wordt afval sorteren geen lastige keuze, maar een vanzelfsprekende reflex. Want het probleem ligt niet bij één generatie, maar bij het beleid. En dat kunnen we wél veranderen.
Pascale Hendrickx, Managing Director van Milgo Belgium